Jeżeli podczas jednoczesnej pracy kilku urządzeń wyzwala zabezpieczenie nadprądowe, wymiana B 16 A na B 20 A lub B 25 A może tylko pozornie rozwiązać problem. Zamiast zwiększać prąd znamionowy zabezpieczenia, warto najpierw sprawdzić możliwości instalacji, a jeżeli nie można zwiększyć jej obciążenia, rozważyć zarządzanie obciążeniem instalacji elektrycznej poprzez ustalenie priorytetów odbiorników i odpowiednie wykorzystanie dostępnej mocy.
Wyobraźmy sobie, że w istniejącym domu chcemy podłączyć kolejny odbiornik dużej mocy. Może to być elektryczny bojler CWU, dodatkowe ogrzewanie elektryczne, ładowarka samochodu elektrycznego albo urządzenie, którego nie przewidziano podczas projektowania instalacji. W takim wypadku często następuje przeciążenie instalacji elektrycznej i wyzwolenie zabezpieczenia nadprądowego potocznie zwanego „eską”. Najlepiej byłoby wykonać dodatkowy obwód zasilania, ale w istniejącym budynku lub lokalu wykonanie dedykowanego obwodu zasilania często wymaga kucia ścian i kosztownego remontu. Jednocześnie podczas równoczesnej pracy kilku urządzeń następuje przeciążenie instalacji elektrycznej którego konsekwencją jest wyzwalanie zabezpieczenia nadprądowego.
W takiej sytuacji najprostszy (i najgorszy w długotrwałych skutkach) pomysł zwykle brzmi: zamieńmy B 16 A na B 20 A albo B 25 A.
Dlaczego? Ponieważ taka zmiana nie zwiększy jednak obciążalności kabla. Może natomiast pogorszyć jego ochronę przed przeciążeniem, zwiększyć obciążenie połączeń, a także wpłynąć na skuteczność ochrony przeciwporażeniowej.
Nie oznacza to, że zwiększenie prądu znamionowego zabezpieczenia nadprądowego w każdej sytuacji jest niedopuszczalne. Taka zmiana wymaga jednak sprawdzenia instalacji elektrycznej i potwierdzenia, że pozwalają na nią między innymi obciążalność kabla, sposób jego ułożenia, parametry obwodu oraz wymagania dotyczące ochrony przeciwporażeniowej (uprzedzając pytania – tu nie ma pomyłki). Zanim wymienimy zabezpieczenie nadprądowe, trzeba więc ustalić, dlaczego ono wyzwala oraz jaki prąd może bezpiecznie płynąć w zabezpieczanym przez nie obwodzie.
Po rzetelnej weryfikacji, najczęściej okazuje się, że zabezpieczenie nadprądowe zostało dobrane prawidłowo i jego wymiana na „eskę” o większym prądzie znamionowym, ze względu na bezpieczeństwo instalacji elektrycznej i wymagania obowiązujących Polskich Norm, nie jest możliwa. W takiej sytuacji zamiast zwiększać dopuszczalne obciążenie obwodu, możemy lepiej wykorzystać moc, którą już dysponujemy.
Aby to zrobić musimy jednak wiedzieć, na jak długo i które odbiorniki prądu można w danym momencie wyłączyć, lub ograniczyć ich moc, oraz w którym miejscu dokonywać pomiaru prądu, aby automatyka mogła „podejmować” odpowiednie decyzje.
Temat ten będzie dalej omówiony w artykule, ponieważ do dyspozycji mamy kilka rozwiązań, i w zależności od potrzeb możemy wykorzystać proste urządzenia, lub zaawansowaną automatykę.
Co znajdziesz w artykule?
W artykule z naciskiem na bezpieczeństwo pokażę, jak bez pochopnego zwiększania prądu znamionowego zabezpieczeń nadprądowych podejść do problemu przeciążenia istniejącej instalacji elektrycznej. Wyjaśnię, jak oszacować prąd pobierany przez odbiorniki, co wpływa na obciążalność kabla oraz dlaczego układ zarządzania obciążeniem nie może zastępować prawidłowo dobranych zabezpieczeń.
Na praktycznych przykładach omówię różnicę pomiędzy ogranicznikiem mocy a przekaźnikiem priorytetowym. Pokażę również, jak dokonywać pomiaru prądu w jednym miejscu i bez układania dodatkowego kabla wyłączyć urządzenie znajdujące się w innej części budynku lub pomieszczenia. Omówię również sytuację jak z pomocą zewnętrznych integracji rozszerzyć możliwości urządzeń i np. wykorzystać pomiar rzeczywistego obciążenia do podejmowania bardziej zaawansowanych decyzji o aktualnym obciążeniu instalacji.
Przejdziemy od prostego układu, który czasowo wyłącza np. elektryczny bojler CWU, do systemów wykorzystujących pomiary w poszczególnych fazach, komunikację i nadrzędną automatykę. Omówię również sytuacje, w których zamiast całkowicie wyłączać ładowarkę EV, pompę ciepła lub inne urządzenie, można ograniczyć pobieraną przez nie moc.
Nie przedstawię gotowych schematów przeznaczonych do bezrefleksyjnego powielania. Pokażę, jak podejść do doboru rozwiązania, uwzględniając potrzeby inwestora i możliwości instalacji. Nie ma jednego rozwiązania dobrego dla każdego przypadku. To, co sprawdzi się w jednej instalacji, w innej może być błędem.
Dla kogo jest ten artykuł?
Artykuł kieruję przede wszystkim do elektryków i instalatorów modernizujących instalacje w domach, mieszkaniach oraz obiektach użytkowych. Szczególnie przyda się osobom, które po podłączeniu kolejnego odbiornika dużej mocy zauważyły, że przy jednoczesnej pracy kilku urządzeń zaczyna wyzwalać zabezpieczenie nadprądowe.
Materiał może również pomóc inwestorowi przygotować się do rozmowy z elektrykiem. Nie zastąpi jednak sprawdzenia instalacji, wykonania pomiarów ani właściwego doboru zabezpieczeń.
Jeżeli nie potrafisz ocenić obciążalności kabla, ochrony przed przeciążeniem i zwarciem oraz skuteczności ochrony przeciwporażeniowej, nie zwiększaj samodzielnie prądu znamionowego wyłącznika nadprądowego. O tym, na co zwrócić uwagę przy zlecaniu pomiarów, przeczytasz w artykule: Jak nie dać się oszukać i rozpoznać fikcyjny przegląd instalacji elektrycznej?

Jakie urządzenia wykorzystać do zarządzania obciążeniem instalacji elektrycznej?
Jeżeli po włączeniu kolejnego urządzenia zaczyna wyzwalać zabezpieczenie nadprądowe, nie zawsze oznacza to konieczność zwiększenia dostępnej mocy albo przebudowy całej instalacji. Jeżeli część odbiorników nie musi pracować jednocześnie, możemy ustalić ich priorytety i w zależności od potrzeb zarządzać obciążeniem. W zależności od potrzeb możemy zastosować rozwiązania o różnym stopniu zaawansowania.
Ogranicznik mocy
Ogranicznik mocy sprawdzi się wtedy, gdy chcemy pilnować ustalonego poziomu obciążenia. Po przekroczeniu ustawionej wartości (najczęściej zakres nastaw podawany w VA), ogranicznik mocy może czasowo wyłączyć odbiornik o niższym priorytecie, na przykład bojler CWU.
Przekaźnik priorytetowy
Przekaźnik priorytetowy warto rozważyć wtedy, gdy wiemy, który odbiornik ma mieć pierwszeństwo. Przykładowo po wykryciu odpowiednio dużego poboru prądu np. przez czajnik, bojler elektryczny możemy czasowo wyłączyć bojler CWU. Po zmniejszeniu poboru przez odbiornik priorytetowy np. czajnik, automatyka może ponownie podać zasilanie na grzałki bojlera CWU.
F&Wave, gdy brakuje kabla sterowniczego
W praktyce, często pomiaru płynącego prądu dokonujemy w miejscu oddalonym od odbiornika którym chcemy sterować. W takiej sytuacji należałoby doprowadzić dodatkowy kabel, ale to może oznaczać kucie ścian i kolejny remont. Aby tego uniknąć, można rozważyć zastosowanie systemu F&Wave, który może służyć do bezprzewodowego przekazania polecenia załączenia lub wyłączenia urządzenia pomiędzy miejscem, w którym wykryto konieczność ograniczenia obciążenia, a elementem wykonawczym znajdującym się przy odbiorniku. Warto podkreślić, że F&Wave wykorzystuje komunikację radiową w paśmie 868 MHz, a każdy element systemu znajdujący się w zasięgu może pełnić funkcję repeatera, przekazując sygnał dalej.
W naszych rozważaniach F&Wave nie zastępuje ogranicznika mocy ani przekaźnika priorytetowego. Rozwiązuje inny problem: pozwala przekazać polecenie bez dodatkowego kabla sterowniczego.
FOX, gdy chcemy połączyć pomiar, komunikację i sterowanie
System FOX w kontekście omawianego tematu może pełnić trzy role w ktyórych może:
- być alternatywą dla F&Wafe, uczestnicząc w bezprzewodowym przekazywaniu informacji za pośrednictwem Wi-Fi 2,4 GHz
- dokonywać pomiaru natężenia przepływającego prądu a następnie za pomocą REST API lub MQTT przekazywać odpowiednie informacje do systemów nadrzędnych np. Home Assistant, Node-Red itp.
- dokonywać pomiaru mocy lub natężenia przepływającego prądu i sterowania odbiornikiem lub elementem pośredniczącym w postaci stycznika lub przekaźnika.
W tym materiale omawiam jedynie niewielki ułamek możliwości FOX, czyli systemu Smart-Home. Dzięki temu możemy łączyć informacje o zużyciu energii ze sterowaniem odbiornikami znajdującymi się w różnych częściach budynku. Otwiera to możliwość tworzenia bardziej rozbudowanych zależności niż proste „przekroczono próg, wyłącz odbiornik”. Warto podkreślić, że FOX może również współpracować z nadrzędną automatyką, dzięki czemu zarządzanie obciążeniem może stać się częścią większego systemu Smart Home.
Liczniki z komunikacją, gdy potrzebujemy danych dla nadrzędnej automatyki
W wielu instalacjach liczniki z komunikacją są już zamontowane, a w innych zastosowanie wyżej omawianych rozwiązań może być niewystarczające, lub niemożliwe do wdrożenia. W takich sytuacjach znacznie większe możliwości daje przekazanie z odpowiednio dobranego licznika energii do systemu nadrzędnego rzeczywistych danych pomiarowych.
W zależności od modelu możemy uzyskać informacje między innymi o prądach poszczególnych faz, napięciach, mocy czynnej, biernej i pozornej, współczynniku mocy oraz kierunku przepływu energii.
W nowych licznikach czterokwadrantowych F&F zakres dostępnych danych jest jeszcze szerszy. Ma to znaczenie przede wszystkim w bardziej rozbudowanych instalacjach, między innymi z fotowoltaiką, magazynem energii, ładowarką EV czy odbiornikami o zmiennym poborze mocy.
Sam licznik dostarcza dane pomiarowe, ale nie decyduje, który odbiornik i w jaki sposób należy ograniczyć. Taką decyzję może podejmować Home Assistant, Node-RED, PLC, BMS lub inny odpowiednio skonfigurowany system nadrzędny.
Dzięki temu reakcja nie musi polegać na prostym wyłączeniu jednego urządzenia. Automatyka może na przykład najpierw zmniejszyć prąd ładowania samochodu elektrycznego, następnie ograniczyć moc mniej istotnego odbiornika, a dopiero w kolejnym kroku czasowo go wyłączyć.
Które rozwiązanie wybrać, aby zabezpieczyć instalacje przed przeciążeniem?
W dalszej części artykułu szczegółowo będę omawiał poszczególne rozwiązania, lecz jeżeli nie ma dodatkowych wymagań i potrzebne jest jedynie sterowanie pojedynczym odbiornikiem dużej mocy, nie ma sensu zaczynać od najbardziej zaawansowanego rozwiązania.
Najczęściej, najlepszym rozwiązaniem jest najprostszy układ, który poprawnie realizuje wymagane zadanie. Zanim jednak wybierzemy konkretne rozwiązanie, musimy sprawdzić, na co pozwala istniejąca instalacja.
Ile prądu może bezpiecznie płynąć przez istniejący kabel?
Odpowiedź na to pytanie nie jest tak prosta, jak się potocznie uważa. Bez znajomości instalacji stwierdzenia typu: „4 mm² to 20 A, 2,5 mm² to 16 A, a 1,5 mm² to 10 A” mogą prowadzić do błędnych wniosków.
Dlatego, zanim zaczniemy obliczać pobór prądu przez urządzenia i zastanawiać się nad zastosowaniem ogranicznika mocy, przekaźnika priorytetowego albo innego sposobu zarządzania obciążeniem, trzeba ustalić rzeczywiste możliwości istniejącej instalacji.
Oznaczenie, np. B 16 A, na wyłączniku nadprądowym nie mówi jeszcze, jakim prądem można bezpiecznie i długotrwale obciążyć cały obwód. Dlaczego? Trzeba sprawdzić sposób wykonania obwodu, zastosowane kable, przekroje znamionowe ich żył, warunki ułożenia oraz stan wszystkich połączeń znajdujących się na drodze przepływu prądu.
Najpierw sprawdź, jak wykonano cały obwód
W pierwszej kolejności trzeba ustalić, w jaki sposób wykonano analizowany obwód. W obecnych instalacjach mieszkaniowych najczęściej spotykamy kabel prowadzony od zabezpieczenia do kolejnych punktów, na przykład gniazd połączonych równolegle. Początkowy odcinek kabla może wtedy przewodzić sumę prądów pobieranych przez odbiorniki podłączone w dalszej części obwodu.
Inaczej może wyglądać sytuacja w starszych instalacjach, szczególnie w blokach z „wielkiej płyty”. Można tam spotkać obwody wykonane w postaci pętli, w których odbiorniki są zasilane z dwóch stron. Zgodnie z I prawem Kirchhoffa prąd rozpływa się pomiędzy dwa tory, co pozwalało stosować mniejsze przekroje żył niż w analogicznych obwodach zasilanych jednostronnie.
Sposób wykonania obwodu ma bardzo duże znaczenie, ponieważ jeżeli przy zasilaniu dwustronnym pętla zostanie przerwana, odbiorniki mogą nadal działać, ale obwód przestaje pracować zgodnie z pierwotnym założeniem. Prąd, który wcześniej rozpływał się pomiędzy dwoma torami, może popłynąć tylko jednym z nich.
W efekcie odcinek, który wcześniej przenosił część obciążenia, może zostać obciążony całym prądem odbiorników zasilanych z tej części obwodu. Ma to szczególne znaczenie, jeżeli przekroje żył dobrano z uwzględnieniem rozpływu prądu w zamkniętej pętli.
Dlatego nie wystarczy sprawdzić przekroju żyły w jednym gnieździe albo przy zabezpieczeniu. W praktyce, trzeba ustalić sposób wykonania całego obwodu, przebieg poszczególnych odcinków kabla oraz miejsca połączeń żył.
Jeden obwód nie musi być wykonany jednym rodzajem kabla
Jest to szczególnie ważne podczas oceny starszych lub wielokrotnie modernizowanych instalacji. Kabel wychodzący z rozdzielnicy może mieć określony przekrój żył, ale w puszce, albo miejscu wcześniejszej naprawy może zostać połączony z kablem o innym np. mniejszym przekroju żył.
Nie wystarczy więc sprawdzić fragmentu kabla widocznego przy rozdzielnicy. Jeżeli obwód składa się z kilku połączonych odcinków, trzeba ustalić parametry każdego z nich. Możliwości całego obwodu ogranicza jego najsłabszy fragment, a nie odcinek o największej obciążalności.
Średnica żyły i jej przekrój to nie to samo
Przy sprawdzaniu istniejących kabli trzeba uważać na częsty błąd. Średnicę żyły podajemy w milimetrach (mm), natomiast jej przekrój w milimetrach kwadratowych (mm²). Tych wielkości nie można stosować zamiennie.
Nie należy również zakładać, że pomiar średnicy miedzianej żyły suwmiarką i obliczenie pola koła pozwolą jednoznacznie ustalić jej przekrój znamionowy. W artykule: Średnica żyły, czy oszukują na jakości kabli i przewodów? wyjaśniłem, dlaczego przekrój znamionowy deklarowany przez producenta nie musi być identyczny z przekrojem geometrycznym obliczonym na podstawie zmierzonej średnicy. Omówiłem tam również wymagania dotyczące rezystancji żył wynikające z PN-EN 60228.
Jeżeli nie mamy pewności, jaki kabel zastosowano, jego parametry powinna zidentyfikować osoba dysponująca odpowiednią wiedzą i doświadczeniem.
Sam przekrój żyły nie określa obciążalności kabla
Nawet po prawidłowym ustaleniu przekroju znamionowego żył nie możemy powiedzieć: „to jest 2,5 mm², więc może długotrwale przewodzić określony prąd”.
Obciążalność prądowa kabla zależy również od warunków oddawania ciepła. Znaczenie mają między innymi sposób ułożenia, liczba obciążonych żył, temperatura otoczenia, obecność izolacji cieplnej oraz grupowanie z innymi obciążonymi kablami.
Różnice mogą być znaczne. W poniższym przykładzie pokazałem kabel YDYp 3 × 1,5 mm² ułożony w rurze elektroinstalacyjnej w ścianie izolowanej cieplnie. Wraz ze wzrostem temperatury otoczenia z 35 °C do 65 °C jego przyjęta w przykładzie obciążalność prądowa zmniejsza się z 12,2 A do 4,6 A.
Szerzej omawiam to w artykule: Instalacja elektryczna, kable i przewody, PORADNIK cz. 1, w części dotyczącej obciążalności prądowej kabli.
Podczas oceny istniejącej instalacji trzeba więc ustalić nie tylko rodzaj zastosowanego kabla, ale również sposób jego ułożenia na całej analizowanej trasie.
![]() |
Obciążalność prądowa YDYp 3×1,5 450/750 V, ułożonego w rurze elektroinstalacyjnej ułożonej w izolowanej cieplnie ścianie, z uwzględnieniem temperaturowych współczynników korekcyjnych. Wg DIN VDE 0298 część 4 temperatura żyły przewodu 70 oC. Temperatura otoczenia 30 oC. |
|||
| Temperatura otoczenia | 35 oC | 45 oC | 55 oC | 65 oC |
| Obciążalność prądowa | 12,2 A | 10,3 A | 6,5 A | 4,6 A |
Sprawdź również wszystkie połączenia
Prąd nie płynie wyłącznie przez żyły kabla. Na swojej drodze przepływa również przez zaciski aparatów, złączki, styki gniazd oraz inne połączenia występujące w obwodzie. Każde z tych miejsc powinno mieć odpowiednio małą rezystancję i zachowywać wymagane parametry podczas długotrwałego przepływu prądu. Szczególnej uwagi wymagają połączenia śrubowe, zwłaszcza w starszych lub wielokrotnie modernizowanych instalacjach.
Należy pamiętać, że okresowa kontrola instalacji elektrycznej, wykonywana co najmniej raz na pięć lat, powinna obejmować również sprawdzenie stanu połączeń. Nie oznacza to jednak, że tylko podczas każdej kontroli należy dokręcać wszystkie zaciski. Jeżeli oględziny lub pomiary wykażą potrzebę poprawienia konkretnego połączenia śrubowego, czynność tę należy wykonać zgodnie z zaleceniami producenta, w tym z wymaganym momentem dokręcania.
Zagadnienie szerzej omawiam w artykułach:
- Czy elektryk musi stosować narzędzia dynamometryczne?
- Badania ochrony przeciwporażeniowej – między obowiązkiem a fikcją.
Podczas modernizacji można również rozważyć wymianę złączek śrubowych i zastosowanie odpowiednio dobranych połączeń sprężynowych. Element sprężysty kompensuje zmiany wynikające między innymi z cykli nagrzewania i stygnięcia połączenia, dlatego prawidłowo wykonane połączenie tego typu nie wymaga okresowego dokręcania. Jego zastosowanie musi jednak odpowiadać rodzajowi żyły, dopuszczalnemu przekrojowi, wartości prądu oraz wymaganiom producenta złączki.
Więcej informacji o zaletach, ograniczeniach i błędach montażowych znajdziesz w artykułach:
- Jak bezpiecznie łączyć przewody? Czy Idealna Szybkozłączka to dobre rozwiązanie?
- Szybkozłączka, złączka śrubowa a może mufa? PORADNIK cz. 3.
W celu kompleksowego podejścia do zagadnienia przypomnę również kilka zasad BHP:
Bezpieczeństwo podczas sprawdzania istniejącej instalacji
Ustalenie przekroju żył, sposobu prowadzenia kabli oraz rodzaju wykonanych połączeń może wymagać otwarcia rozdzielnicy, puszek instalacyjnych, gniazd albo innych elementów instalacji. Nie są to czynności przeznaczone dla osoby bez odpowiedniej wiedzy, kwalifikacji i wyposażenia.
Prace należy wykonywać po wyłączeniu zasilania i zabezpieczeniu instalacji przed jego przypadkowym ponownym załączeniem. Samo przestawienie wyłącznika nadprądowego do pozycji wyłączonej nie potwierdza braku napięcia. Brak napięcia trzeba sprawdzić odpowiednim przyrządem, zgodnie z zasadami bezpiecznej pracy.
Gdy znamy już możliwości istniejącego obwodu, możemy przejść do drugiej strony bilansu i sprawdzić, jakiego prądu rzeczywiście potrzebują podłączone urządzenia.
Ile prądu pobiera urządzenie o określonej mocy?
W najprostszym przypadku zależność wydaje się oczywista. Znamy moc urządzenia, więc możemy obliczyć pobierany prąd. W rzeczywistej instalacji trzeba jednak wiedzieć, jaką moc podaje producent i z jakim rodzajem odbiornika mamy do czynienia.
Dla jednofazowego odbiornika prądu przemiennego możemy posłużyć się zależnością:
P = U × I × cos φ
Po przekształceniu:
I = P ÷ (U × cos φ)
gdzie:
P – oznacza moc czynną w watach,
U – napięcie w woltach,
I – prąd w amperach,
cos φ – współczynnik mocy.
Ile prądu pobiera odbiornik rezystancyjny?
Na potrzeby pierwszego przykładu przyjmijmy napięcie 230 V oraz obciążenie rezystancyjne, na przykład prostą grzałkę, dla której cos φ jest zbliżony do 1. Wzór możemy wtedy uprościć do:
P = U × I
a prąd obliczyć:
I = P ÷ U
Dla grzałki o mocy 2 000 W:
I = 2 000 W ÷ 230 V ≈ 8,7 A
Sama wartość prądu 8,7 A niewiele nam jeszcze mówi. Zaczyna być użyteczna dopiero wtedy, gdy zestawimy ją z prądem pobieranym przez pozostałe odbiorniki pracujące jednocześnie na tym samym obwodzie.
Co się stanie, gdy kilka odbiorników pracuje jednocześnie?
Załóżmy, że do jednego obwodu gniazd zabezpieczonego wyłącznikiem nadprądowym o prądzie znamionowym 16 A podłączono grzałkę bojlera 2 000 W, grzejnik 1 500 W oraz czajnik 2 000 W. Jeżeli potraktujemy je jako odbiorniki rezystancyjne, jednoczesna praca bojlera i grzejnika oznacza:
P = 2 000 W + 1 500 W = 3 500 W
I = 3 500 W ÷ 230 V ≈ 15,2 A
W takim przypadku obliczony prąd obciążenia nie przekracza jeszcze 16 A.
Sytuacja zmieni się, gdy jednocześnie zostaną załączone wszystkie trzy odbiorniki:
P = 2 000 W + 1 500 W + 2 000 W = 5 500 W
I = 5 500 W ÷ 230 V ≈ 23,9 A
Przekroczenie 16 A otrzymamy również przy jednoczesnej pracy dwóch odbiorników o mocy 2 000 W:
P = 2 000 W + 2 000 W = 4 000 W
I = 4 000 W ÷ 230 V ≈ 17,4 A
I właśnie tutaj dochodzimy do problemu, którego różne rozwiązania przedstawiam w tym artykule. Nie chodzi o to, że pojedynczy odbiornik pobiera zbyt duży prąd. Problem pojawia się wtedy, gdy suma prądów odbiorników pracujących jednocześnie staje się zbyt duża dla analizowanego obwodu.
Jaka moc odpowiada prądowi 6 A, 10 A, 16 A, 20 A i 25 A?
Tę samą zależność możemy wykorzystać w drugą stronę:
P = 230 V × I
Dla odbiornika rezystancyjnego i przyjętego napięcia 230 V otrzymamy orientacyjnie:
| Prąd | Orientacyjna moc przy 230 V AC cos φ =1 |
| 6 A | 1,38 kW |
| 10 A | 2,30 kW |
| 16 A | 3,68 kW |
| 20 A | 4,60 kW |
| 25 A | 5,75 kW |
Nie oznacza to, że obwód zabezpieczony wyłącznikiem nadprądowym 16 A można automatycznie uznać za przystosowany do ciągłego obciążenia mocą 3,68 kW.
Przypominam, tabela pokazuje wyłącznie matematyczną zależność pomiędzy prądem i mocą dla odbiornika rezystancyjnego przy napięciu 230 V. Dopuszczalne obciążenie obwodu trzeba określić z uwzględnieniem między innymi omawianych wcześniej parametrów kabla, sposobu jego ułożenia oraz zastosowanego zabezpieczenia.
Dlaczego podzielenie mocy odbiornika w W przez 230 V nie zawsze wystarcza?
Dotychczasowe obliczenia dotyczą prostego obciążenia rezystancyjnego. W rzeczywistej instalacji pracują również silniki, sprężarki, falowniki, zasilacze impulsowe oraz urządzenia z elektroniczną regulacją mocy.
Dla odbiornika o mocy czynnej 2 000 W i cos φ = 1 otrzymaliśmy około 8,7 A. Jeżeli jednak przyjmiemy cos φ = 0,8:
I = 2 000 W ÷ (230 V × 0,8) ≈ 10,9 A
Moc czynna nadal wynosi 2 000 W, ale obliczony prąd jest większy. Nie ma potrzeby robić tutaj wykładu o mocy czynnej, biernej i pozornej. Dla dalszej części artykułu ważniejszy jest praktyczny wniosek: jeżeli nie znamy charakteru odbiornika albo jego pobór zmienia się podczas pracy, nie należy projektować zarządzania obciążeniem wyłącznie na podstawie sumy mocy odczytanych z tabliczek znamionowych.
Trzeba sprawdzić dokumentację urządzenia, a tam, gdzie jest to uzasadnione, zweryfikować rzeczywisty pobór prądu pomiarem, najlepiej odpowiednio dobranym miernikiem TRMS.
Moc urządzenia nie oznacza, że przez cały czas pobiera ono taką moc z instalacji
Wiele urządzeń nie pobiera przez cały czas maksymalnej mocy odpowiadającej wartości podanej na tabliczce znamionowej lub w dokumentacji. Pobór może zmieniać się wraz ze sposobem użytkowania i aktualnym stanem pracy.
Komputer pobiera mniej mocy podczas prostych czynności, takich jak przeglądanie internetu, a znacznie więcej podczas grania lub pracy z wymagającymi programami. Innym przykładem może być klimatyzator, który może zmieniać pobór mocy w zależności od zapotrzebowania na chłodzenie i sposobu sterowania sprężarką.
Na podstawie rozmów z inwestorami mogę podpowiedzieć, że szczególnej uwagi wymagają urządzenia, dla których producent podaje kilka różnych wartości mocy. W pompie ciepła moc grzewcza nie jest tym samym co moc elektryczna pobierana z instalacji. Pobór może również znacząco zmienić się po załączeniu dodatkowej grzałki. Podobnie w przypadku silnika nie należy utożsamiać mocy mechanicznej oddawanej na wale z mocą elektryczną pobieraną z instalacji.
Dlatego przy projektowaniu zarządzania obciążeniem nie zawsze wystarczy zsumować podawane przez inwestora moce urządzeń. Warto osobiście sprawdzić ich dokumentację, a tam, gdzie jest to uzasadnione, wykorzystać rzeczywisty pomiar.
I właśnie tutaj zaczyna być widoczna przewaga automatyki. Zamiast zakładać, ile prądu powinny w danej chwili pobierać poszczególne urządzenia, możemy mierzyć rzeczywiste obciążenie i na tej podstawie podejmować decyzje.
Duży prąd przy załączeniu urządzenia to inny problem niż przeciążenie
Jednoczesna praca kilku urządzeń może doprowadzić do przeciążenia obwodu. To jednak niejedyna sytuacja, w której może zadziałać wyłącznik nadprądowy. Niektóre urządzenia podczas uruchamiania przez krótki czas pobierają znacznie większy prąd niż podczas normalnej pracy. Dotyczy to między innymi silników, transformatorów, sprężarek oraz części urządzeń wyposażonych w zasilacze i rozbudowaną elektronikę.
Przykładowo silnik pobierający podczas normalnej pracy 10 A może podczas rozruchu pobierać przez krótki czas wielokrotnie większy prąd.
Nie należy przyjmować jednej wartości prądu rozruchowego dla wszystkich urządzeń. Trzeba ją sprawdzić w dokumentacji lub zmierzyć. Jeżeli wyłącznik nadprądowy zadziała podczas uruchamiania urządzenia, należy uwzględnić wartość prądu oraz czas jego trwania. Takim wyłączeniom często można łatwo zapobiec poprzez zmianę charakterystyki zabezpieczenia nadprądowego.
Wyłącznik nadprądowy, czym różnią się charakterystyki B, C i D?
W uproszczeniu wyłączniki nadprądowe o charakterystykach B, C i D różnią się między innymi zakresem działania członu elektromagnetycznego, który odpowiada za szybkie wyłączenie przy dużej wartości prądu.
Dla typowych wyłączników instalacyjnych zakresy działania członu elektromagnetycznego wynoszą:
B: od 3 × In do 5 × In
C: od 5 × In do 10 × In
D: od 10 × In do 20 × In
gdzie In oznacza prąd znamionowy wyłącznika.
Dla wyłącznika o prądzie znamionowym 16 A oznacza to odpowiednio zakresy:
B 16 A: 48 do 80 A
C 16 A: 80 do 160 A
D 16 A: 160 do 320 A
Wyłącznik nadprądowy B16 nadal ma prąd znamionowy 16 A. Wartości od 48 do 80 A dotyczą jego zachowania przy krótkotrwałym przepływie znacznie większego prądu, a nie dopuszczalnego długotrwałego obciążenia obwodu.
Czy zmiana B 16 na C 16 lub D 16 zwiększa dostępną moc?
Nie. Wyłączniki nadprądowe B 16, C 16 i D 16 nadal mają prąd znamionowy 16 A. Zmiana charakterystyki wpływa na reakcję wyłącznika na krótkotrwały przepływ dużego prądu, ale nie zwiększa obciążalności kabla ani dostępnej mocy.
Taka zamiana może więc pomóc przy dużym prądzie rozruchowym, ale nie rozwiąże problemu długotrwałego przeciążenia obwodu. W takim wypadku:
Najpierw ustal, gdzie występuje przeciążenie
Do tej pory celowo dużo miejsca poświęciłem bezpieczeństwu. Dlaczego? Z doświadczenia wiem, że przy zarządzaniu obciążeniem wiele błędów wynika z pośpiechu, braku wiedzy albo bagatelizowania przeciążenia. Konsekwencją może być przegrzewanie i uszkodzenie izolacji, kosztowny remont, a w skrajnym przypadku nawet pożar.
Teraz przejdźmy do konkretnych rozwiązań technicznych.
Najpierw trzeba ustalić, którego fragmentu instalacji dotyczy przeciążenie. Innego podejścia wymaga pojedynczy obwód, a innego zabezpieczenie główne obciążane przez wiele odbiorników.
Od tego zależą miejsce pomiaru i sposób reakcji automatyki. Trzeba również określić, które odbiorniki można czasowo wyłączyć lub ograniczyć oraz jaka redukcja obciążenia będzie wystarczająca.
Dopiero wtedy można dobrać odpowiedni sposób pomiaru, automatykę i elementy wykonawcze.
Ogranicznik mocy czy przekaźnik priorytetowy?
Oba urządzenia mogą służyć do zarządzania obciążeniem, ale podejmują reakcję na podstawie innej informacji.
Ogranicznik mocy warto zastosować, gdy chcemy pilnować ustalonego poziomu obciążenia wybranej części instalacji. Nie musi mieć znaczenia, który konkretnie odbiornik spowodował wzrost poboru. Istotne jest przekroczenie ustawionej wartości.
![]() |
![]() |
Przekaźnik priorytetowy sprawdzi się wtedy, gdy możemy wskazać konkretny odbiornik, który ma mieć pierwszeństwo. Przykładowo wzrost poboru prądu przez kuchenkę może być sygnałem do czasowego wyłączenia bojlera CWU.
![]() |
![]() |
Najważniejsza różnica dotyczy więc tego, co mierzymy i na podstawie jakiej informacji podejmowana jest decyzja. Sposób wykonania tej decyzji może być natomiast bardzo podobny dla obu urządzeń.
Jak ogranicznik mocy lub przekaźnik priorytetowy może sterować odbiornikiem?
Samo wykrycie przekroczenia ustawionej wartości (prądu lub mocy) to dopiero pierwszy etap działania. Kolejnym jest wykonanie odpowiedniej reakcji, na przykład czasowe wyłączenie bojlera CWU, lub ograniczenie mocy pompy ciepła.
Sposób odłączenia odbiorników lub ograniczenia ich mocy może być różny. Odbiornik może być sterowany bezpośrednio z wyjścia ogranicznika mocy lub przekaźnika priorytetowego, za pośrednictwem wbudowanego styku, dodatkowego przekaźnika lub stycznika albo zdalnie. Co ważne, wybrany sposób sterowania nie zmienia zasady działania ogranicznika mocy lub przekaźnika priorytetowego ani miejsca, w którym powinien być wykonywany pomiar.
Dobrze pokazuje to poniższy przykład, w którym kuchenka jest odbiornikiem wpływającym na decyzję układu, natomiast bojler CWU jest odbiornikiem, który może zostać czasowo wyłączony.
Trzy sposoby sterowania bojlerem CWU
Na schemacie pokazano trzy sposoby realizacji tej samej funkcji. Różni je przede wszystkim sposób przekazania polecenia do elementu odłączającego zasilanie od bojlera CWU.
Sterowanie bezpośrednie – jest najprostszym rozwiązaniem. Elektryczny bojler CWU jest załączany i wyłączany bezpośrednio przez wyjście urządzenia sterującego. Takie rozwiązanie można zastosować, jeżeli parametry wyjścia urządzenia pozwalają na bezpośrednie łączenie danego obciążenia.
Sterowanie przewodowe – przez stycznik lub przekaźnik, który rozdziela funkcję sterowania od załączania obciążenia. Ogranicznik mocy lub przekaźnik priorytetowy steruje jedynie cewką stycznika lub przekaźnika wykonawczego, natomiast styki główne, na przykład stycznika, załączają lub wyłączają grzałki bojlera CWU. Pozwala to sterować odbiornikiem, którego nie chcemy lub nie możemy zasilać bezpośrednio przez wyjście urządzenia sterującego.
Jest to ważne, ponieważ ma również znaczenie przy prowadzeniu instalacji sterującej. Gdyby urządzenie sterujące miało bezpośrednio załączać elektryczny bojler CWU, należałoby doprowadzić do niego kabel dobrany do obciążenia bojlera. Przy sterowaniu stycznikiem kabel pomiędzy urządzeniem sterującym a stycznikiem zasila jedynie jego cewkę, dlatego może mieć znacznie mniejszy przekrój żył. Można również zastosować stycznik lub przekaźnik z cewką o innym napięciu sterującym, na przykład 12 V, i odpowiednio dobrać kabel oraz sposób prowadzenia obwodu sterowania.
Sterowanie zdalne – działa według podobnej zasady, ale pomiędzy urządzeniem sterującym a elementem wykonawczym nie ma klasycznego kablowego połączenia sterowniczego. Polecenie jest przekazywane zdalnie przez radiowe łącze do modułu wykonawczego, który steruje cewką stycznika.
Warto zwrócić uwagę, że na wszystkich trzech wariantach miejsce pomiaru pozostaje zależne od funkcji zastosowanego urządzenia (ogranicznika lub przekaźnika priorytetowego), a nie od sposobu sterowania odbiornikiem na przykład elektrycznym bojlerem. W przypadku ogranicznika mocy pomiar może obejmować łączne obciążenie kontrolowanej części instalacji (punkt A), natomiast w przypadku przekaźnika priorytetowego mierzony jest pobór odbiornika priorytetowego, w tym przykładzie kuchenki (punkt B).
Sterowanie kilkoma odbiornikami
Nie musimy ograniczać się do sterowania jednym odbiornikiem. Ten sam sygnał z ogranicznika mocy lub przekaźnika priorytetowego może zostać wykorzystany do jednoczesnego sterowania kilkoma odbiornikami, na przykład elektrycznym bojlerem CWU i grzejnikiem.
W sterowaniu przewodowym jedno wyjście urządzenia sterującego może sterować cewkami kilku styczników. Każdy stycznik załącza lub wyłącza własny odbiornik. Trzeba jednak sprawdzić, czy parametry wyjścia urządzenia sterującego pozwalają na jednoczesne sterowanie wszystkimi zastosowanymi cewkami, między innymi pod względem napięcia sterowania oraz ich łącznego poboru prądu lub mocy.
W sterowaniu zdalnym wspólne polecenie jest przesyłane przez nadajnik do kilku odbiorników zdalnych. Każdy z nich steruje własnym stycznikiem, dlatego odbiorniki mogą znajdować się w różnych miejscach instalacji bez konieczności prowadzenia od urządzenia sterującego osobnych połączeń sterowniczych.
Tak jak w poprzednim przykładzie, sposób sterowania nie decyduje o miejscu pomiaru. Dla ogranicznika mocy pomiar może obejmować łączne obciążenie kontrolowanej części instalacji (punkt A), a dla przekaźnika priorytetowego pobór odbiornika priorytetowego, w tym przykładzie kuchenki (punkt B).
Najważniejsza różnica w stosunku do poprzedniego schematu polega więc na tym, że jedna decyzja ogranicznika mocy lub przekaźnika priorytetowego może sterować nie jednym, lecz kilkoma odbiornikami.
UWAGA!
Jeżeli jeden styk wyjściowy urządzenia ma sterować kilkoma równolegle połączonymi cewkami styczników, trzeba sprawdzić obciążalność tego styku dla takiego rodzaju obciążenia. Cewki styczników są obciążeniem indukcyjnym, dlatego nie należy opierać doboru wyłącznie na wartości prądu podanej dla kategorii AC-1. Należy sprawdzić parametry wyjścia dla kategorii odpowiedniej do sterowania cewkami, na przykład AC-15, a następnie porównać je z łącznym obciążeniem wszystkich równolegle sterowanych cewek.
W dokumentacji konkretnego aparatu możemy przykładowo znaleźć wartość 5 A przy 230 V AC dla AC-1, a jednocześnie około 0,8 A przy 230 V AC dla AC-15. Nie jest to uniwersalny przelicznik między AC-1 i AC-15, dlatego zawsze trzeba sprawdzić dane producenta dla konkretnego urządzenia i napięcia sterowania.
Sterowanie przez system nadrzędny
W bardziej rozbudowanej instalacji sygnał z ogranicznika mocy lub przekaźnika priorytetowego nie musi bezpośrednio sterować stycznikiem ani konkretnym odbiornikiem. Może zostać przekazany do systemu nadrzędnego, który na jego podstawie wykona wcześniej zaprogramowaną reakcję.
W pokazanym przykładzie informacja z urządzenia sterującego jest przekazywana przez nadajnik FOX do Home Assistant. System nadrzędny może następnie wysłać polecenie do odbiornika FOX sterującego stycznikiem elektrycznego bojlera CWU, a także do pompy ciepła wyposażonej we własny interfejs umożliwiający integrację.
Takie rozwiązanie daje większą swobodę zarządzania odbiornikami. Reakcja nie musi polegać wyłącznie na odłączeniu zasilania. System nadrzędny może wykorzystać możliwości udostępnione przez integrowane urządzenie, na przykład przekazać pompie ciepła odpowiednie polecenie sterujące.
Podobnie jak we wcześniejszych przykładach, miejsce pomiaru zależy od funkcji ogranicznika mocy lub przekaźnika priorytetowego, a nie od sposobu przekazania polecenia do odbiorników. Punkt A odpowiada pomiarowi łącznego obciążenia kontrolowanej części instalacji przez ogranicznik mocy, natomiast punkt B pomiarowi poboru kuchenki przez przekaźnik priorytetowy.
W praktyce taki układ wymaga sprawdzenia możliwości integracji poszczególnych urządzeń oraz ustalenia, jak instalacja ma reagować w przypadku utraty komunikacji.
Czas reakcji systemu zarządzania obciążeniem ma znaczenie
W sterowaniu przewodowym zmiana stanu wyjścia ogranicznika mocy lub przekaźnika priorytetowego może bezpośrednio sterować cewką stycznika. Przy sterowaniu zdalnym lub przez system nadrzędny droga od wykrycia przekroczenia ustawionej wartości prądu lub mocy do wykonania polecenia jest dłuższa.
Całkowity czas reakcji zależy nie tylko od urządzenia sterującego. Trzeba również uwzględnić czas przesłania i przetworzenia informacji oraz wykonania polecenia przez kolejne elementy układu.
Ma to znaczenie szczególnie wtedy, gdy układ ma zapobiegać nakładaniu się dużych obciążeń. Nie wystarczy wtedy uwzględnić wartości pobieranego prądu lub mocy. Trzeba również sprawdzić, jak szybko cały układ jest w stanie wykryć zmianę i ograniczyć wybrane obciążenie.
Nie można przyjąć jednej uniwersalnej wartości czasu reakcji ani jednej wartości, o którą należy zmniejszyć próg zadziałania. Zależą one od zastosowanych urządzeń, sposobu komunikacji, konfiguracji systemu oraz charakterystyki sterowanych odbiorników. Dlatego parametry należy dobierać do konkretnego rozwiązania i w praktyce sprawdzić działanie całego układu.
FOX, gdy pomiar i sterowanie chcemy połączyć w jednym systemie
W omówionych wcześniej rozwiązaniach pomiar, przekazanie informacji i sterowanie odbiornikiem mogły być realizowane przez różne urządzenia. W bardziej rozbudowanej instalacji możemy jednak połączyć te funkcje w ramach jednego systemu automatyki.
Taką możliwość daje system FOX firmy F&F. W kontekście zarządzania obciążeniem istotne jest to, że FOX może zarówno monitorować rzeczywiste obciążenie instalacji za pomocą monitorów energii, jak i sterować elementami wykonawczymi należącymi do tego samego systemu. Możemy więc wykorzystać informację o aktualnym poborze prądu lub mocy i na jej podstawie sterować wybranymi odbiornikami.
Jeżeli wystarcza funkcjonalność dostępna jest w FOX (pomiar, komunikacja i wykonanie mogą pracować w jednym środowisku), nie potrzebujemy wówczas osobnego systemu nadrzędnego tylko po to, aby połączyć pomiar z logiką oraz sterowaniem.
Przykładowo monitor energii FOX może kontrolować obciążenie wybranej części instalacji, a system FOX na podstawie uzyskanej informacji może sterować swoim elementem wykonawczym odpowiedzialnym za elektryczny bojler CWU, grzałkę lub inny odbiornik, którego pracę możemy czasowo ograniczyć.
FOX może być również częścią większego systemu
Na tym jednak możliwości się nie kończą. FOX nie musi działać jako zamknięty system. Dane i urządzenia FOX można wykorzystać również w bardziej rozbudowanej automatyce, na przykład dzięki integracji za pomocą REST API lub MQTT dokonać integracji z Home Assistant, lub Node-Red.
W takim rozwiązaniu Home Assistant może połączyć informacje pochodzące z FOX z danymi i możliwościami urządzeń innych producentów, a także np. temperaturą otoczenia, porą roku itp. Dzięki temu w zależności od zewnętrznych czynników decyzja nie musi kończyć się na załączeniu lub wyłączeniu elementu wykonawczego FOX. Dzięki systemom nadrzędnym w zależności od pory roku można na przykład zmieniać priorytety urządzeń.
Przykładowo system nadrzędny może otrzymać informację o aktualnym obciążeniu instalacji, a następnie odpowiednio sterować zintegrowaną ładowarką EV, pompą ciepła lub innym urządzeniem, jeżeli tylko jego producent udostępnia odpowiedni sposób integracji.
Pozwala to stworzyć bardziej elastyczną logikę zarządzania dostępną mocą. Zamiast zawsze wyłączać jeden odbiornik, system może zdecydować, czy w danej sytuacji lepiej wyłączyć urządzenie sterowane przez FOX, ograniczyć prąd ładowania samochodu, zmienić sposób pracy pompy ciepła albo wykonać kilka działań w ustalonej kolejności.
FOX może więc działać na dwóch poziomach: jako samodzielne środowisko łączące pomiar i sterowanie oraz jako część większego systemu automatyki integrującego urządzenia różnych producentów.
Liczniki z komunikacją jako źródło danych dla automatyki
Do systemu nadrzędnego nie musimy przekazywać danych wyłącznie z monitorów energii. Źródłem informacji o aktualnym obciążeniu instalacji może być również odpowiednio dobrany jednofazowy lub trójfazowy licznik energii wyposażony w komunikację, na przykład RS-485 z protokołem Modbus RTU.
Dane z takiego licznika mogą być przekazywane do systemu nadrzędnego, na przykład Home Assistant, który na ich podstawie realizuje przygotowaną logikę zarządzania obciążeniem.
Możemy więc rozwinąć omawiany wcześniej przykład z systemem FOX. Zamiast monitora energii FOX źródłem danych może być licznik energii z komunikacją zintegrowany z Home Assistant. Jednocześnie z Home Assistant mogą być zintegrowane elementy wykonawcze FOX oraz, za pomocą dostępnych protokołów i interfejsów komunikacyjnych, urządzenia innych systemów. Dzięki temu dane z jednego źródła pomiarowego mogą służyć do sterowania różnymi odbiornikami, na przykład elektrycznym bojlerem CWU, ładowarką EV lub pompą ciepła, oczywiście jeżeli dane urządzenie umożliwia taki sposób zewnętrznego sterowania.
Szczegółowe możliwości liczników energii z komunikacją, dostępne parametry pomiarowe oraz różnice pomiędzy poszczególnymi rozwiązaniami omawiam w osobnym artykule: Liczniki energii z komunikacją – poradnik dla instalatora cz. 2.
Zarządzanie obciążeniem wymaga określenia warunków wyłączenia i ponownego załączenia odbiornika
Samo ustawienie progu zadziałania (np. wyłączenia odbiornika) nie wystarczy. Jeżeli po jego przekroczeniu automatyka wyłączy odbiornik, obciążenie instalacji spadnie. Natychmiastowe ponowne załączenie może ponownie spowodować przekroczenie progu i doprowadzić do cyklicznego załączania i wyłączania odbiornika.
Dlatego trzeba określić zarówno warunki ograniczenia odbiornika, jak i jego powrotu do normalnej pracy. W przekaźnikach priorytetowych i ogranicznikach mocy odpowiednia zwłoka czasowa jest najczęściej realizowana przez samo urządzenie. Zależnie od rozwiązania może być ustawiona fabrycznie albo konfigurowana przez instalatora.
W bardziej rozbudowanym systemie nadrzędnym warunki te trzeba samodzielnie przewidzieć i określić w logice automatyki, wykorzystując na przykład histerezę, zwłokę czasową lub dodatkowe warunki. Przykładowo odbiornik może zostać ponownie załączony dopiero wtedy, gdy wymagana rezerwa mocy będzie dostępna przez określony czas.
W systemach wykorzystujących komunikację trzeba również przewidzieć sytuacje awaryjne. Utrata danych z licznika, systemu nadrzędnego lub elementu wykonawczego nie powinna powodować „bezterminowego” sterowania na podstawie ostatniej poprawnie odebranej wartości.
Trzeba więc przewidzieć i określić zachowanie systemu po utracie i przywróceniu komunikacji, restarcie sterownika oraz powrocie zasilania. W zależności od odbiornika właściwą reakcją może być jego wyłączenie, pozostawienie w określonym stanie albo przejście na sterowanie lokalne.
Logika zarządzania obciążeniem powinna więc określać nie tylko, kiedy i jak ograniczyć odbiornik, ale również kiedy przywrócić jego normalną pracę oraz co zrobić w przypadku utraty komunikacji.
Zarządzanie obciążeniem nie zastępuje zabezpieczeń instalacji
Ogranicznik mocy, przekaźnik priorytetowy, FOX, licznik z komunikacją ani nadrzędny system automatyki nie zastępują prawidłowo dobranych zabezpieczeń instalacji.
Automatyka zarządzająca obciążeniem decyduje o sposobie wykorzystania dostępnej mocy, natomiast urządzenia zabezpieczające nadal muszą realizować swoje funkcje niezależnie od działania automatyki.
Ma to szczególne znaczenie w rozbudowanych systemach. Utrata komunikacji, restart systemu nadrzędnego, awaria modułu sterującego albo niewykonanie polecenia przez element wykonawczy nie mogą pozbawić instalacji wymaganej ochrony.
Zarządzanie obciążeniem należy więc traktować jako dodatkową funkcję instalacji, a nie sposób na zastąpienie prawidłowego doboru zabezpieczeń, kabli oraz pozostałych elementów obwodu.
Automatyka nie powinna utrudniać korzystania z instalacji
Dobrze zaprojektowane zarządzanie obciążeniem powinno działać możliwie niezauważalnie dla użytkownika. Dlatego priorytetów odbiorników nie należy ustalać wyłącznie na podstawie ich mocy, ale również skutków ograniczenia ich pracy.
W pierwszej kolejności warto ograniczać odbiorniki, których czasowe wyłączenie lub zmniejszenie poboru będzie najmniej odczuwalne. Jeżeli urządzenie umożliwia regulację poboru mocy, korzystniejsze może być jego ograniczenie zamiast całkowitego wyłączenia.
W przypadku urządzeń wyposażonych we własną automatykę sposób ingerencji w ich pracę powinien być zgodny z możliwościami i wymaganiami określonymi przez producenta.
Dobrze przygotowana logika zarządzania obciążeniem powinna więc ograniczać pobór tam, gdzie pozwoli uzyskać wymagany efekt przy możliwie najmniejszej ingerencji w normalne korzystanie z instalacji.
Jak wybrać sposób zarządzania obciążeniem instalacji elektrycznej?
Po omówieniu różnych sposobów zarządzania obciążeniem można odnieść wrażenie, że najbardziej rozbudowany system będzie najlepszy. W praktyce warto przyjąć odwrotną zasadę: wybrać najprostsze rozwiązanie, które prawidłowo realizuje wymagane zadanie.
Zanim dołożymy kolejne urządzenia, warto również sprawdzić, co już znajduje się w instalacji i jakie możliwości możemy wykorzystać. Może być w niej zamontowany licznik z komunikacją, system Smart Home monitorujący zużycie energii albo elementy automatyki umożliwiające sterowanie wybranymi odbiornikami. Istniejące urządzenia i możliwości ich integracji mogą mieć istotny wpływ na koszty i ostateczny wybór rozwiązania.
Jeżeli wystarczy kontrolowanie ustalonego poziomu obciążenia albo nadanie pierwszeństwa konkretnemu odbiornikowi, zadanie może zrealizować odpowiednio dobrany ogranicznik mocy lub przekaźnik priorytetowy.
Jeżeli problemem jest brak możliwości wykonania połączenia kablowego pomiędzy miejscem podejmowania decyzji a elementem wykonawczym, możemy wykorzystać komunikację bezprzewodową, na przykład F&Wave.
Gdy potrzebujemy jednego środowiska do monitorowania obciążenia i sterowania odbiornikami, możemy wykorzystać system FOX. Jeżeli natomiast decyzje mają uwzględniać więcej danych lub obejmować urządzenia różnych producentów, FOX albo licznik z komunikacją mogą przekazywać dane do systemu nadrzędnego, na przykład Home Assistant, lub Node-Red.
Stopień rozbudowania automatyki powinien wynikać z problemu, który rzeczywiście chcemy rozwiązać, oraz możliwości urządzeń, które już znajdują się w instalacji.
Skoro znamy już dostępne rozwiązania i zasady ich działania, możemy przejść do kilku typowych sytuacji spotykanych w istniejących instalacjach.
Fotowoltaika i magazyn energii zmieniają sposób zarządzania mocą
W instalacji wyposażonej w fotowoltaikę lub magazyn energii samo określenie aktualnego poboru może już nie wystarczyć. W zależności od warunków energia może być pobierana z sieci albo do niej oddawana, natomiast magazyn energii może być ładowany lub zasilać instalację.
Jeżeli automatyka ma na tej podstawie sterować odbiornikami, na przykład regulować prąd ładowania EV, potrzebuje odpowiednich danych o aktualnych parametrach instalacji oraz kierunku przepływu energii.
Przykładowo przy nadwyżce produkcji z fotowoltaiki system może zwiększyć prąd ładowania samochodu. Gdy nadwyżka się zmniejszy albo wzrośnie pobór pozostałych odbiorników, prąd ładowania może zostać odpowiednio ograniczony.
W takim zastosowaniu możemy wykorzystać odpowiednio dobrane liczniki z komunikacją zamontowane w różnych miejscach instalacji. Przykładem jest LE-03M-4Q firmy F&F, który umożliwia trójfazowy, dwukierunkowy pomiar energii oraz komunikację RS-485 z protokołem Modbus RTU.
Sam licznik, lub hybrydowy falownik PV pozostaje jednak źródłem danych dla automatyki. To odpowiednio przygotowany system nadrzędny analizuje otrzymane informacje i na ich podstawie decyduje, czy oraz w jaki sposób zmienić pracę poszczególnych odbiorników.
Niezależnie od stopnia rozbudowania układu, podczas projektowania i modernizacji zarządzania obciążeniem łatwo popełnić kilka typowych błędów.
Najczęstsze błędy przy zarządzaniu obciążeniem instalacji elektrycznej
Nawet prawidłowo dobrany ogranicznik mocy, przekaźnik priorytetowy czy bardziej rozbudowany system automatyki nie rozwiąże problemu, jeżeli błędnie określimy, co właściwie chcemy kontrolować i w jaki sposób system ma reagować.
Pomiar w niewłaściwym miejscu
Jednym z podstawowych błędów jest wykonanie pomiaru w miejscu, które nie odpowiada ograniczeniu występującemu w instalacji.
Jeżeli problem dotyczy konkretnego obwodu, kontrolowanie wyłącznie całkowitego poboru budynku może nie wystarczyć. Podobnie przeciążenie jednej fazy może wystąpić mimo zachowania odpowiedniej rezerwy mocy w całej instalacji.
Najpierw trzeba więc określić, gdzie rzeczywiście występuje ograniczenie, a dopiero później dobrać miejsce i sposób pomiaru.
Nieuwzględnienie obciążenia poszczególnych faz
W instalacji trójfazowej prawidłowa moc sumaryczna nie oznacza, że każda faza ma odpowiedni zapas. Jedna z faz może być znacznie bardziej obciążona, szczególnie gdy pracuje na niej kilka jednofazowych odbiorników dużej mocy.
Zanim zastosujemy automatykę ograniczającą obciążenie wybranej fazy, warto sprawdzić, czy problemu nie można rozwiązać przez właściwsze rozłożenie odbiorników jednofazowych pomiędzy fazami.
Jeżeli ma to znaczenie dla działania instalacji, system zarządzania obciążeniem powinien oddzielnie analizować obciążenie na fazach: L1, L2 i L3, a nie wyłącznie wartość sumaryczną.
Podejmowanie decyzji na podstawie niewłaściwych danych
Dane znamionowe urządzenia nie zawsze odpowiadają jego chwilowemu poborowi podczas rzeczywistej pracy. Pobór może zmieniać się wraz z trybem pracy, obciążeniem oraz sposobem sterowania urządzenia.
Jeżeli automatyka ma podejmować decyzje na podstawie rzeczywistego obciążenia instalacji, trzeba zadbać o to, aby otrzymywała właściwe dane pomiarowe.
Wyłączanie urządzenia, którym można sterować w inny sposób
Nie każdy odbiornik trzeba całkowicie odłączać od zasilania. Jeżeli producent przewidział możliwość sterowania jego poborem lub parametrami pracy, warto uwzględnić tę możliwość podczas projektowania automatyki.
Dotyczy to między innymi ładowarek EV, pomp ciepła oraz innych urządzeń wyposażonych we własne układy sterowania.
Wyłączanie urządzenia w niewłaściwym momencie
Nie każde urządzenie można wyłączyć w dowolnej chwili przez odłączenie jego zasilania. Niektóre urządzenia przed wyłączeniem muszą zakończyć rozpoczęty cykl pracy, przeprowadzić procedurę zatrzymania albo zapewnić odpowiednie chłodzenie swoich podzespołów.
Dlatego przed włączeniem odbiornika do systemu zarządzania obciążeniem trzeba sprawdzić, czy producent dopuszcza jego bezpośrednie odłączanie od zasilania oraz w jakich warunkach można to zrobić.
Jeżeli urządzenie udostępnia dedykowane wejście sterujące, komunikację lub funkcję umożliwiającą kontrolowane zatrzymanie pracy, należy uwzględnić przewidziany przez producenta sposób sterowania.
Brak świadomie ustalonych priorytetów
Przy sterowaniu kilkoma odbiornikami automat musi wiedzieć, który odbiornik ograniczyć w pierwszej kolejności i kiedy pozwolić mu powrócić do normalnej pracy.
Priorytet nie powinien wynikać wyłącznie z mocy urządzenia. Trzeba również uwzględnić sposób jego użytkowania, skutki ograniczenia pracy oraz możliwości sterowania przewidziane przez producenta.
Brak określonego zachowania po awarii lub utracie komunikacji
W bardziej rozbudowanej automatyce trzeba również przewidzieć, co wydarzy się po utracie danych pomiarowych, komunikacji z elementem wykonawczym, restarcie systemu albo powrocie zasilania.
System nie powinien bezterminowo podejmować decyzji na podstawie nieaktualnych danych. Sposób reakcji należy określić odpowiednio do funkcji i wymagań sterowanego odbiornika.
Czy zarządzanie obciążeniem pozwala uniknąć zwiększenia mocy przyłączeniowej?
W niektórych instalacjach tak. Jeżeli problem pojawia się tylko podczas równoczesnej pracy kilku odbiorników, które nie muszą pracować w tym samym czasie z pełną mocą, odpowiednio zaprojektowane zarządzanie obciążeniem może pozwolić lepiej wykorzystać moc, którą już dysponujemy.
Możemy ustalić priorytety odbiorników, czasowo wyłączać mniej istotne obciążenia albo, jeżeli urządzenie na to pozwala, ograniczać jego pobór.
Nie oznacza to jednak, że automatyka zawsze pozwoli uniknąć zwiększenia mocy przyłączeniowej. Jeżeli odbiorniki rzeczywiście muszą pracować równocześnie, a ich zapotrzebowanie przekracza możliwości instalacji lub przyłącza, trzeba rozważyć zwiększenie dostępnej mocy i ewentualną modernizację instalacji.
Zarządzanie obciążeniem nie zwiększa dostępnej mocy. Pozwala natomiast zdecydować, jak i kiedy wykorzystać moc, którą rzeczywiście dysponujemy.
Podsumowanie
Gdy po podłączeniu kolejnych odbiorników pojawia się problem z przeciążeniem, najpierw trzeba ustalić jego rzeczywistą przyczynę i miejsce występowania ograniczenia.
Dopiero wtedy możemy zdecydować, czy wystarczy prosty przekaźnik priorytetowy lub ogranicznik mocy, potrzebne będzie sterowanie bezprzewodowe, czy warto wykorzystać istniejące elementy Smart Home, licznik z komunikacją albo bardziej rozbudowany system nadrzędny.
Najlepsze rozwiązanie nie musi być najbardziej zaawansowane. Powinno być prawidłowo dobrane do instalacji, przewidywalne w działaniu i możliwie mało odczuwalne dla użytkownika.
Dobrze zaprojektowane zarządzanie obciążeniem nie tworzy dodatkowej mocy. Pozwala lepiej wykorzystać tę, którą już mamy, decydując, które odbiorniki mogą w danej chwili pracować i w jaki sposób można ograniczyć ich pobór.
Poznajmy się – jestem Piotr Bibik
Od ponad 30 lat moje życie zawodowe kręci się wokół elektrotechniki. Nie jestem teoretykiem – moją wiedzę budowałem przez ćwierć wieku pracy u jednego z największych dystrybutorów materiałów elektrycznych w Polsce oraz podczas tysięcy godzin spędzonych na instalacjach.
Elektryka to moja pasja, a portal Napięcie Salama to miejsce, gdzie dzielę się bogatym doświadczeniem, które zdobywałem m.in. jako autor setek publikacji eksperckich dla czołowych portali branżowych (np. Łączy nas napięcie). Dziś tę wiedzę przekładam na konkretne wsparcie dla moich klientów, dbając o to, by każda instalacja była bezpieczna i nowoczesna.
Wierzę, że o trudnych sprawach można mówić prosto, ale niekoniecznie krótko. W elektrotechnice wiele zagadnień wymaga szerszego omówienia, ponieważ dopiero zrozumienie przyczyn i konsekwencji pozwala inwestorowi lub instalatorowi podjąć świadomą decyzję dotyczącą bezpieczeństwa ludzi i urządzeń.
W czym mogę Ci pomóc?
-
Dla Inwestorów: prowadzę konsultacje techniczne, podczas których sprawdzam projekty i podpowiadam rozwiązania, które realnie działają.
-
Dla Instalatorów i Projektantów: dzielę się doświadczeniem z zakresu nowoczesnej automatyki i systemów zasilania, pomagając unikać kosztownych błędów montażowych.
-
Dla Producentów: pomagam spojrzeć na produkty oczami praktyka i rzetelnie przekazać ich wartość rynkowi.
Moja zasada jest prosta: instalacja ma być bezpieczna, nowoczesna i zrozumiała dla użytkownika. Jeśli szukasz rzetelnego doradztwa lub chcesz uniknąć awarii, o których piszę na tym blogu – zapraszam do kontaktu.
- Co znajdziesz w artykule?
- Dla kogo jest ten artykuł?
- Jakie urządzenia wykorzystać do zarządzania obciążeniem instalacji elektrycznej?
- Ogranicznik mocy
- Przekaźnik priorytetowy
- F&Wave, gdy brakuje kabla sterowniczego
- FOX, gdy chcemy połączyć pomiar, komunikację i sterowanie
- Liczniki z komunikacją, gdy potrzebujemy danych dla nadrzędnej automatyki
- Które rozwiązanie wybrać, aby zabezpieczyć instalacje przed przeciążeniem?
- Ile prądu może bezpiecznie płynąć przez istniejący kabel?
- Najpierw sprawdź, jak wykonano cały obwód
- Jeden obwód nie musi być wykonany jednym rodzajem kabla
- Średnica żyły i jej przekrój to nie to samo
- Sam przekrój żyły nie określa obciążalności kabla
- Sprawdź również wszystkie połączenia
- Bezpieczeństwo podczas sprawdzania istniejącej instalacji
- Ile prądu pobiera urządzenie o określonej mocy?
- Ile prądu pobiera odbiornik rezystancyjny?
- Co się stanie, gdy kilka odbiorników pracuje jednocześnie?
- Jaka moc odpowiada prądowi 6 A, 10 A, 16 A, 20 A i 25 A?
- Dlaczego podzielenie mocy odbiornika w W przez 230 V nie zawsze wystarcza?
- Moc urządzenia nie oznacza, że przez cały czas pobiera ono taką moc z instalacji
- Duży prąd przy załączeniu urządzenia to inny problem niż przeciążenie
- Wyłącznik nadprądowy, czym różnią się charakterystyki B, C i D?
- Czy zmiana B 16 na C 16 lub D 16 zwiększa dostępną moc?
- Najpierw ustal, gdzie występuje przeciążenie
- Ogranicznik mocy czy przekaźnik priorytetowy?
- Jak ogranicznik mocy lub przekaźnik priorytetowy może sterować odbiornikiem?
- Trzy sposoby sterowania bojlerem CWU
- Sterowanie kilkoma odbiornikami
- Sterowanie przez system nadrzędny
- Czas reakcji systemu zarządzania obciążeniem ma znaczenie
- FOX, gdy pomiar i sterowanie chcemy połączyć w jednym systemie
- FOX może być również częścią większego systemu
- Liczniki z komunikacją jako źródło danych dla automatyki
- Zarządzanie obciążeniem wymaga określenia warunków wyłączenia i ponownego załączenia odbiornika
- Zarządzanie obciążeniem nie zastępuje zabezpieczeń instalacji
- Automatyka nie powinna utrudniać korzystania z instalacji
- Jak wybrać sposób zarządzania obciążeniem instalacji elektrycznej?
- Fotowoltaika i magazyn energii zmieniają sposób zarządzania mocą
- Najczęstsze błędy przy zarządzaniu obciążeniem instalacji elektrycznej
- Pomiar w niewłaściwym miejscu
- Nieuwzględnienie obciążenia poszczególnych faz
- Podejmowanie decyzji na podstawie niewłaściwych danych
- Wyłączanie urządzenia, którym można sterować w inny sposób
- Wyłączanie urządzenia w niewłaściwym momencie
- Brak świadomie ustalonych priorytetów
- Brak określonego zachowania po awarii lub utracie komunikacji
- Czy zarządzanie obciążeniem pozwala uniknąć zwiększenia mocy przyłączeniowej?
- Podsumowanie
- Poznajmy się – jestem Piotr Bibik



















